سيدمحمد طباطبايي: حسيني هفته گذشته، نخستين جشنواره خاطره نويسي دفاع مقدس در حالي به كار خود پايان داد كه حضور چهره‌هاي شناخته شده عرصه دفاع مقدس و نيز نويسندگان ادبيات دفاع مقدس در اين برنامه نشان از توجه جدي به مقوله خاطره نگاري هشت سال مقاومت ايران اسلامي در جشنواره مذكور داشت. بر اين اساس شايد بتوان براي اين جشنواره دوره‌هاي بعدي هم در نظر گرفت و آن را در دوره اول خاتمه يافته ندانست.

در نگاه اول به عنوان اين جشنواره، براي بسياري از افراد و بيشتر براي آنهايي كه در عرصه ادبيات دفاع مقدس، دستي بر آتش دارند يك سوال ايجاد مي‌شود؛ اينكه چرا نخستين جشنواره خاطره نويسي دفاع مقدس؟ حدود 23 سال از پايان جنگ تحميلي مي‌گذرد و در اين مدت خاطرات زيادي از سرداران و سربازان دفاع مقدس در قالب‌هاي جزوه، دفتر خاطرات، يادنامه، كتاب و... منتشر شده است، پس برگزاري اين جشنواره تحت عنوان نخستين جشنواره خاطره نويسي دفاع مقدس بر چه اساسي مي‌تواند تعريف شده باشد؟

پاسخ به اين سوال را اگرچه در فراخوان اين جشنواره مي‌توان يافت اما در متن سخنراني سرهنگ حسن رسولي‌منفرد؛ معاون ادبيات بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هاي دفاع مقدس، در اختتاميه جشنواره هم مورد اشاره قرار گرفت، آنجا كه در آغاز سخنان خود، اظهار داشت: «از سال گذشته جشنواره سراسري خاطره‌نويسي دفاع مقدس را با موضوع تاريخ شفاهي و جمع‌آوري خاطرات از بين مردم آغاز كرديم و اين موضوع از مهم‌ترين برنامه‌هاي بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هاي دفاع مقدس خواهد بود.»

در اين چند جمله چند اطلاعات مهمي نهفته است، اينكه تصميم‌گيري براي برگزاري اين جشنواره مربوط به يك سال قبل است، بنابراين جشنواره زمان زيادي براي برنامه‌ريزي داشته است، اين فرصت شايد مي‌توانست به معرفي جشنواره و اطلاع‌رساني و تبليغات بيشتر براي آن كمك زيادي بكند، اما اين امر هرگز محقق نشد و بجز اهالي رسانه و شركت‌كنندگان، كمتر كسي از برگزاري جشنواره‌يي با اين اهميت خبردار شد.

نكته ديگر كه پاسخ سوال فوق (كه در آغاز يادداشت مورد اشاره قرار گرفت) را مي‌توان از آن استخراج كرد اين است كه به گفته سرهنگ رسولي اين جشنواره با هدف جمع‌آوري خاطرات دفاع مقدس از بين مردم برگزار شده است. بر همين اساس، هدف تعيين شده براي جشنواره آن را از كتاب‌هاي خاطرات دفاع مقدس كه تاكنون نوشته شده متمايز مي‌كند. هدف مذكور به ما مي‌گويد اين جشنواره ويژه خاطرات مردم از زندگي و زمانه خود در طول هشت سال دفاع مقدس طراحي شده است،

كاري كه لازم و ضروري است و صادقانه بايد به كساني كه به اين غفلت بزرگ (توجه به خاطرات مردمي با موضوع دفاع مقدس) واقف شده و درصدد رفع آن برآمده‌اند دست مريزاد گفت. اينجا اما نكته‌يي در ذهن مي‌آيد كه باز در ارتباط با نكته قبلي اشاره شده در همين يادداشت (ضعف اطلاع‌رساني) است. ضعف اطلاع‌رساني اين جشنواره زماني بيشتر نمايان مي‌شود كه با توجه به هدف جشنواره در مي‌يابيم مخاطب اصلي برنامه كه بايد مورد توجه قرار مي‌گرفت و فعال مي‌شد مردمند. به اين جملات توجه كنيد:

«هداياي مادي و معنوي پشت جبهه‌ها، نقش همسران و مادران شهدا و رزمندگان، بمباران‌هاي شهرها و وحدت مردم بخشي از خاطرات دفاع مقدس است كه خيلي به اين موضوع پرداخته نشده است؛ بنابراين طي فراخواني اعلام شد تا علاوه بر رزمندگان دفاع مقدس در صحنه نبرد، تمام كساني كه به نوعي در سرزمين ايران مقاومت ‌كردند، خاطرات خود را به دبيرخانه ارسال كنند. » آنچه خوانديد، بخش ديگري از سخنان سرهنگ رسولي در اختتاميه همين جشنواره بود؛ سوال اينجاست كه چند درصد از مردم از برگزاري اين جشنواره مطلع بودند.

اگرچه ايشان در سخنان خود استقبال مردم از جشنواره را بسيار خوب ارزيابي كرده‌اند، اما بايد توجه داشت كه وقتي مي‌گوييم مردم، منظورمان همه مردم است، يعني جمعيت كل كشور. بر اين اساس ارسال تنها تعداد 1007 اثر به جشنواره (براساس اعلام بيانيه هيات داوران) از ميان 12 تا 13 ميليون نفر جمعيت فعلي شهر تهران (اين جشنواره ويژه خاطرات تهراني‌ها از دفاع مقدس بود) مي‌تواند مهر تاييدي بر اطلاع‌رساني نادرست جشنواره باشد.

از طرف ديگر نگاه به آثار برگزيده در جشنواره هم نشان از آن دارد كه خاطرات رزمندگان و افرادي كه بطور مستقيم در جبهه‌هاي دفاع مقدس حضور داشته اند، عنوان برتر و جوايز را به خود اختصاص داده‌اند كه اين موضوع با هدف جشنواره (جمع‌آوري خاطرات مردمي از دفاع مقدس) كمي ناهمخوان است. شايد پاسخ مسوولان برگزار‌كننده اين باشد كه دليل برگزيده شدن اين آثار تسلط بيشتر نويسندگان خاطرات بر موضوع و قلم شيواي آنها بوده است،

با فرض صحيح و منطقي دانستن اين پاسخ، سوال اينجاست كه پس برگزاري اين جشنواره چه تاثيري در خاطره نگاري مردمي داشته است؟ آيا بهتر نبود خاطرات مردمي در اين جشنواره بيشتر مورد تقدير قرار مي‌گرفت تا براي حضور گسترده‌تر ديگران در دوره‌هاي بعدي جشنواره ايجاد انگيزه‌يي كند؟ ساده‌ترين روش اين بود كه آثار در دو گروه راويان نظامي و غير نظامي قرار مي‌گرفت و داوري مي‌شد.

بي شك خاطرات مكمل اسناد و مداركي جنگي است كه تاكنون در ارتش و سپاه و سازمان‌هاي مختلف جمع‌آوري شده است و جمع‌آوري خاطرات مي‌تواند دست‌مايه فعاليت‌هاي فرهنگي، تحقيقاتي و پژوهشي در عرصه دفاع مقدس شود، به شرط آنكه صرف برگزاري جشنواره و همايش مدنظرمان نباشد كه بطور يقين اينگونه است. اهميت توجه بيشتر به نهضت خاطره‌نويسي دفاع مقدس به دليل فوت روز‌افزون منابع و فرصت‌ها نكته مهمي در حوزه خاطره نگاري است كه هرگز نبايد آن را از نظر دور داشت.

ما به ازاي هر دقيقه كه از دست مي‌دهيم خاطراتي را هم از دست داده‌ايم، خاطراتي كه مي‌تواند براي نسل امروز ما روشنگر و براي همه نسل‌هاي ما سند افتخار باشد. به قول مرتضي سرهنگي؛ مدير دفتر ادبيات و هنر مقاومت حوزه هنري و يكي از نويسندگان شناخته شده دفاع مقدس، «زمان دزد خاطرات است. » نگاهي به عقب بيندازيم، چه تعداد از افرادي كه مي‌توانستند منبع عظيمي از خاطرات دفاع مقدس باشند را از دست داده‌ايم، چهره‌هاي شناخته شده را كنار بگذاريم، چه تعداد از افرادي كه در شهرها و پشت جبهه‌ها درگير جنگ بوده‌اند را از دست داده‌ايم بي‌آنكه خاطره‌يي از آنها ثبت شده باشد.

سيد قاسم ياحسيني؛ نويسنده‌يي ديگر از عرصه دفاع مقدس در جايي گفته بود: «بيش از 200 هزار خاطره دست نخورده از دفاع مقدس موجود است. » اينكه اين عدد چقدر دقيق است چندان مهم نيست، آنچه اهميت دارد اين است كه هنوز تعداد زيادي از سربازان دفاع مقدس هم خاطرات خود را بازگو نكرده و ننوشته‌اند چه رسد به مردم عادي كه در پشت جبهه فعال بودند. بر اين اساس همانطور كه هيات داوران نخستين جشنواره خاطره نويسي تاكيد كرده‌اند برنامه‌ريزي منسجم جهت ضبط و ثبت خاطرات امري ضروري است كه بي‌شك برگزاري اين جشنواره مي‌تواند گامي موثر در دستيابي به اين مهم باشد.

برگزار‌كنندگان اين جشنواره نسبت به برگزاري كارگاه آموزشي براي 50 نفر از صاحبان مستعد خاطرات اقدام كردند كه اين نكته را بايد به فال نيك گرفت و ادامه آن را خواستار شد، چرا كه اين كارگاه‌ها مي‌تواند اطلاعات ضروري مربوط به خاطره‌نويسي را براي صاحبان خاطرات كه علاقه‌مند اين حوزه هم هستند بيان و حتي از ميان آنها نويسندگان جديدي را به ادبيات دفاع مقدس معرفي كند. نكته ديگر اينكه خوب است اين جشنواره به سراسر كشور تسري پيدا كند. بر اين اساس مي‌توان جشنواره را به صورت سراسري برگزار كرد يا در هر شهر جشنواره‌يي ويژه همان شهر طراحي و برگزار شود.

پيشنهاد ديگر اين است كه براي پررنگ‌تر شدن رويكرد جشنواره و عموميت پيدا كردن آن، عنوان جشنواره به «جشنواره خاطره نويسي مردمي با موضوع دفاع مقدس» تغيير يابد. در اصل تاكيد بر اين اساس كه با اضافه شدن كلمه «مردم» به عنوان جشنواره، رويكرد مردمي آن بيشتر مورد توجه قرار گيرد. انتشار خاطرات برگزيده و تقدير‌شده در مجموعه كتاب مستقلي (البته پس از اعمال كارشناسي‌هاي لازم و ويراستاري نگارشي) و قرار گرفتن آن در اختيار عموم نكته ديگري است كه توجه به آن مي‌تواند باعث ترغيب بيشتر برگزيدگان به حضور جدي‌تر در اين عرصه و نيز تشويق ديگر علاقه‌مندان به فعال شدن در عرصه خاطره نويسي مي‌شود.

در مجموع بايد گفت، اين جشنواره فرصتي است كه نبايد آن را از دست داد، در اين جشنواره مي‌توان صاحبان خاطرات را شناخت، اسناد نظامي دفاع مقدس را تكميل كرد، نويسندگان جديدي را شناسايي و تربيت كرد. اين فرصت را نبايد از دست داد، بايد آن را غنيمت شمرد. اين، يكي ديگر از غنيمت‌هاي جنگ است.